CANLILARIN YERYÜZÜNDE DAĞILIŞINI ETKİLEYEN COĞRAFİ FAKTÖRLER




I-Fizik Faktörler II-Biyolojik Faktörler III.Paleocoğrafya

a)İklim a)İnsan a)Kıtaların Kayması
b)Yerşekilleri b)Diğer Canlılar b)İklim Değişiklikleri
c)Toprak

I-Fiziki Faktörler

a)İklim:İklim bir bölgede uzun yıllar hakim ve karekteristik hava koşullarıdır.İklim özellikle sıcaklık, nem ve su yönünden bitkiler ve canlıların yaşama alanlarını etkiler. Biyocoğrafya, yeryüzündeki türlerin ve bu türlerin dağılışını inceleyen bilim dalıdır. Canlıların sınıflandırlımasında en küçük birim tür dür.
-Sıcaklık,bitkilerin ekvatordan kutuplara,alçaktan yükseğe doğru kuşaklar oluşturarak yaprak türü ve çeşitliliğinin değişmesine neden olur.
-Nemlilik ve yağış bitki örtüsünü etkileyen diğer bir iklim elemanıdır. Nemli yağışlı ve sıcak bölgelerde gür bitki örtüsü ve bol canlı çeşitliliği bulunurken az yağış alan kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cılızlaşır, canlı türleri azalır.
-Bitki örtüsü ve çeşitliliği hayvan türlerinin yeryüzündeki dağılışını da etkiler.

a-Tundra,
 Kutup bölgelerine yerleşmiş ot topluluğudur.Tundralar ağaçların doğal sınırları dışında kalan bitki topluluklarının oluşturduğu alanlardır.60 ile 70 enlemleri arası sıcaklaığın yaz aylarında bile 7 -8 dereceyi geçmediği alanlardır. 

b-İğne Yapraklı Ormanlar,
 Sibirya, İskandinavya ve Kanada gibi soğuk enlemlerden başlayarak Akdeniz’e kadar inen Tundralara göre daha fazla yağış alan çam ormanları veya kozalaklı türler bu gruba girer.Bu türe TAYGA ormanları da denir.

c-Geniş Yapraklı Ormanlar,
 Ilıman bölgelerde humusça zengin araziler üzerinde yapraklarını döken meşe, kestane, kayın, ceviz bu gruba girer.Daha sıcak bölgelerde okaliptus ve palmiyeler daha belirgin türlerdir. 

d-Tropikal Yağmur Ormanları, 
 Sürekli yağışlı,nemli sıcak ekvator çevresinin sık,gür ve geniş yapraklı,yaprağı yıl boyunca dökmeyen ağaçlardan oluşur.Dünyanın en geniş canlı yaşam alanlarıdır.

Çöller,
Dünya üzerinde kurak ve yüksek sıcaklığa sahip alanlara sıcak çöller,(30’ enlemleri çevresi ile kara içleri) soğuk kutup bölgelerine soğuk çöller denir.Çöller bitki ve hayvan toplulukları bakımından fakir alanlardır.Bitkilerin toprağın üstündeki kısmı küçük ve yaprak sistemi ortadan kalkmıştır .Kaktüsler vb.Suyu depolama özellikleri gelişmiştir.Canlı türleri sıcaklık ve susuzluğa dayanıklı türlerdir.
Soğuk çöllerdeki canlılar ise besinlerini denizden sağlayan,düşük sıcaklığa dayanıklı türlerdir.Kutup ayıları,penguen,foklar gibi

b)Yerşekilleri: Dağlar,adalar,boğazlar bitki ve hayvan türlerini etkiler.Dağların denize bakan nemli ve ılık yamaçlarında bitki örtüsü ve çeşitliliği farklıdır.

c)Toprak : Toprak bitki ve hayvanların yaşam alanları üzerinde önemli bir etkiye sahiptir.
Toprağın fiziksel yapısı, kimyasal özelliği, nem ve sıcaklık şartları bitki ve hayvan türlerini etkiler.


II-Biyolojik Faktörler 
Yeryüzünde bitki ve hayvan topluluklarının dağılışını etkileyen insan kaynaklı faktörlere biyolojik faktörler denir.
İnsan kendine bağlı faktörlerle çevresini önemli ölçüde değiştirir. Bunlar genel olarak;
-Endüstriyel ve tarımsal faaliyetler,
-Sanayi ve teknolojideki gelişmeler,
-Yerleşme ve kentleşme,
-Küresel ısınma ve çevre kirliliği,
-Ormanların tahrip edilmesi, orman yangınları

III-Paleocoğrafya :

a)Kıtaların Kayması: Kıtalarda ve iklimlerde meydana gelen zaman içindeki değişiklik bitki ve hayvan türlerini önemli ölçüde etkiler. Kıtaların parçalanması,birbirinden uzaklaşması ya da yaklaşması.
b)İklim değişiklikleri:İklim değişikliklerine bağlı olarak;
1-Buzullama
2-Deniz Seviyelerinin Değişmesi 
3-Boğazların Kara Haline Gelmesi
4-Geçitlerin Su Altında Kalması 

Ekosistem

Belirli bir bölgede yaşayan canlılarla (bitkiler, hayvanlar ve insanlarla) çevre (atmosfer,hidrosfer,litosfer) arasındaki ilişkidir.Aslında dünya çok çeşitli ekosistemlerden oluşan bir ekosferdir. Ekosistemeler canlı ve cansız öğelerden oluşur.

Canlı öğeler: Bitkiler , hayvanlar , mikroorganizmalar, insanlar
Cansız öğeler: a- fiziksel etmenler: ışık , sıcaklık, rüzgar, yağış
  b-kimyasal etmenler: canlılar tarafından üretilen yağ, protein vs. ve su oksijen,karbondioksit, vb

Dünya ekosferi kara,deniz ve tatlı su olmak üzere 3’e ayrılır.

A-Su Ekosistemlerinin Doğal Sistemlerin İşleyişine Etkisi:
Su ekosistemleri canlılar üzerinde olduğu kadar ,cansız çevre üzerinde de önemli bir etkisi vardır.
Su ekosistemleri
1.Karasal ile 2.Denizel olmak üzere ikiye ayrılır.
-Göl -Okyanus
-Nehir -Deniz ekosistemleri
-Bataklık

Okyanuslar; derin sulardır. Canlıların çocuğu güneş ışığının erişebildiği ilk 100 metre derinliğe kadar yaşar.Canlı tür ve çeşidi derinlik arttıkça azalır ,buna rağmen okyanuslarda çok çeşitli ekosistemler bulunur.
-Okyanusların iklim üzerinde ısı dengesini sağlar.(Okyanus akıntıları)
-Canlılar için önemli bir beslenme ve barınma alanıdır.
-Dalgalar sırasında havaya tuz zerreleri karışır, bu da yağışı kolaylaştırır.
-Dalgalarla havaya karışan toz ve tuz zerreleri yağışlarla toprağa iner ve doğal gübre yerine geçer.
Akarsular; Akarsular ekosistemlerin önemli bir parçasını oluşturur.Akarsular birçok canlı türü için yaşam alanıdır.
-Akarsuların akışı, fiziksel ve kimyasal özellikleri suda barınan canlı türü üzerinde etkilidir.
-Eğimin fazla olduğu suyun hızlı aktığı yerler canlı türü bakımından fakirdir.
-Fazla alüvyon taşınan bulanık sular canlı yaşamı için olumsuz etki yapar.
-Akarsuların yukarı çığırı (ağız kısmı) canlı türünün az olduğu yerlerdir.
-Akarsuların ağızları(nehirlerin deniz ve göllere ulaştığı yerler) ile dalga aşındırması sonucu akarsu ağzının genişlemesi sonucu oluşan haliç tipi kıyılar canlı çeşitliliğinin en zengin olduğu alanlardır.  
-Eğimin azaldığı, akışın yavaşladığı ağız kısmı (denize ya da göle döküldüğü yer) canlı türü bakımdan zengindir.
Su döngüsü(Hidrolojik Çevrim)
Su moleküllerinin atmosfer ,litosfer ve hidrosfer arasında hareket etmesine su döngüsü denir.Deniz, göl, akarsu, toprak ve bitkilerin terleme yoluyla buharlaşan ve atmosfere karışan nem yoğunlaşarak bulutları ,bulutlarda yoğunlaşarak yağışı oluşturur.Yağışlarla yeryüzüne düşen suların bir kısmı yerüstü sularını bir kısmı da yer altına sızarak tekrar deniz ya da göllere katılarak su döngüsünü oluşturur.

Enerji Akışı ve Madde Döngüsü
Canlı varlıklar (bitkiler ve hayvanlar) ile atmosfer ,hidrosfer ve litosfer gibi (cansız ) unsurlar arasındaki madde döngüsü ve enerji akışıyla ekosistem kendini besler.
Madde döngüsü ve enerji akışı ile toprak (litosfer) su (hidrosfer) hava (atmosfer) ile bitkiler ve diğer canlılar arasında sürekli bir alışveriş olur.Bu durum ekosistemde devamlılığın sürmesini sağlar.
A-Besin Zinciri: Beslenme bakımından bütün canlılar birbirleri ile ilişkilidir.Yeşil bitkiler güneş enerjisini kullanarak bütün canlılar için gerekli olan besinleri yaparlar. Besinler tüketiciler tarafından kullanılır bu ilişkiye besin zinciri denir.
-Besinler,alg’ler ve bakteriler inorganik maddeleri güneş enerjisini kullanarak fotosentez yoluyla organik besinlere dönüştürür.
-Güneş enerjisi fotosentez yapan canlıların ürettikleri besinlerde depolanır. Besin maddeleri canlılar tarafından tüketildiğinde enerji bu canlılara geçer.Böylece enerjisi bir canlıdan diğerine geçerek enerji akışı ve besin zinciri başlamış olur.
-Canlılarda enerji aktarımı besin zinciri vasıtasıyla olur.

-Besin zinciri boyunca aktarılan enerjinin büyük bir kısmı o canlının yaşam gereksinimi için kullanılırken geriye kalanı zincirin bir sonraki halkasına aktarılır. Buna enerji piramidi denir.

B-Enerji Akışı: Ekosistemlerde güneşten gelerek bitkiler,otçullar,etçiller ve ayrıştırıcılara doğru giden bir enerji akışı vardır.Enerjinin kaynağı güneştir ve enerji akışı tek yönlüdür.
-Beslenme seviyesi yükseldikçe canlıların kullanabileceği enerji azaldığından sayıları da azdır.
C-Madde Döngüleri
Madde döngülerinin enerji akışından farkı, ekosistemlerin içinde sürekli devir yapmasıdır. Çünkü madde varlığı sınırlıdır. Yerine konmadığı sürece biter.

-Madde Döngüsü, inorganik maddelerin sürekli olarak cansız ortamdan alınıp canlılar tarafından kullanıldıktan sonra ortama geri verilmesi şeklinde çalışır.
Madde döngüsü üçe ayrılır;

1-Karbon Döngüsü: Canlı yaşamının temel taşıdır.Karbon,Atmosferde karbondioksit,Suda karbondioksit,bikarbonat ve Karalarda,kömür,petrol,doğalgaz,kireçtaşı içerisinde bulunur.
 Karbondioksit,
-Bitkilerde fotosentez için önemlidir.
-Bitkiler karbondioksiti güneş ışığı yardımıyla oksijene dönüştürür.
-Karbondioksit günlük ve mevsimlik sıcaklıkların aşırı düşmesi ya da artmasını önler.
-Denizler ile atmosfer arasında karbon alışverişi çok yavaştır.
-Atmosferdeki Co2 miktarı bellidir.Tüketilen miktarda Co2 doğaya dönmemiş olsaydı fotosentez gittikçe azalır,bitkilerin organik(besin) madde üretme durumu kalmazdı.Besin zinciri durur ve hayat biterdi.

2-Oksijen Döngüsü: Canlıların besinlerini enerjiye dönüştürebilmeleri (yakabilmeleri) için önemlidir.Oksijenin büyük bölümü atmosferde bulunur.(Atmosferin %2’si O2’dir)Atmosfere O2 sağlayan en önemli kaynaklardan birisi fotosentez yapan yeşil yapraklı bitkilerdir.Diğer oksijen kaynağı atmosferde bulunan sudur.
Atmosferde oksijen 3 şekilde bulunur. Atomik (O) moleküler (O2) ve ozon (O3)
-Oksijen kömür,petrol gibi maddelerin yanması ile besin maddelerinin yakılmasında kullanılır.
-Doğal ortamda tüketilen kadar O2 sisteme verildiğinde O2 miktarında bir değişme olmaz.

3-Azot Döngüsü: Azot canlılar için önemlidir.Protein ve DNA’nın bileşenlerindendir.

-Topraktaki verimi etkiler.Atmosferin %78’i azottur.Bitkiler tarafından doğrudan kullanılamaz. Nitrit ve nitratlara ayrılması gerekir.Buna azot döngüsü denir.



15 Kasım 2009 Pazar

1 yorum:

sırma dedi ki...

ellerinize sağlık gundiler